• slider33.jpg


Barandiaran 125. Nazioarteko Enbaxadore

(Jexux Aizpurua Barandiaran Jose Miguel de Barandiaran Fundazioko kidearen artikulua.  
2014an idatzia, 2015eko apirila-ekaineko Karmel aldizkariaren 290. zenbakian argitaratu zen )

1989ko abenduaren 31n jaio zen Ataunen Joxemiel Barandiaran Aierbe; aurten, hain zuzen, 125. urteurrena.

Hil zela ere, joanak dira 23 urte eta, harrezkero bere irudia lausotzen ari da, urteak joan ahala. Ez da harritzekoa, munduak azken urte laburrotan izan duen aldaketa kontuan izanik.

Hala ere, urteurrenaz baliatuz, aipa dezagun EUSKAL KULTURGINTZAri eginiko ekarpena.

Nahiz eta XIX. mendean jaiotakoa izan, XX. mendea ia osorik harrapatu zuen; hortik, datorkio urteek emandako esperientzia eta ikasbidea. 

Gazte-gaztetatik azaldu zuen ikasketetarako trebezia berezia eta aparta. Inguruko hizkuntzak aise menderatu zituen. Beroriei esker ibili zen Europan zehar hainbat eta hainbat biltzarretan, hangoa ikasi, hona ekarri eta aplikatu eta, bidez batez, Euskal Herriaren berri munduan emanez. Horren testigu izan ziren garai hartako Europako ikertzaile eta intelektual asko, 1913an LEIPZIG-etik hasi eta 1964an Moskurako bidaia galarazi zioten arte; tartean ikastegi eta irakastegi izan zituen Paris, Kolonia, Munich, Leipzig, Berlin, Munster, Anberes, Brusela, Tilburg, Lyon, Geneva, Berna, Zurich, Innsbruck, Luzerna, Interlach, Bordele, Bartzelona, Zaragoza, Praga, Kopenhage, London, Brusela, Salamanka, Porto...

Giltzarria, ordea, WILHEM WUNDT irakaslea izan zen: "Noiz hasi behar duzue oinekin/oinez pentsatzen eta buruarekin/buruz ibiltzen?" "Ez dago urrutietara joan beharrik, bakoitzak bere ingurua ezagutzetik hasi behar du".

Halaxe ekin zion ikerketari, Ataungo Jentilbaratzan. Berehala etorri ziren Eusko Ikaskuntzaren I Kongresuan, 28 urte besterik ez zituela, egindako hiru hitzaldiak. Han bilduriko agintari, irakasle eta ikertzaileak harrituta geratu ziren Barandiaran gaztearen jakinduriaz, lanerako zorroztasunaz, ikerlanen fidagarritasunaz eta zientifikotasunaz.

Ingurua ikertzen hasi eta Euskal Herriarekin egin zuen topo. Horrek ekarriko zion, gerora, bere bizitza zedarrituko zuen erbesteratze luzea, buruhausterik handiena: Ze eiñ diat, ba, nik? Galdetzen zion etengabe bere buruari, batez ere, urtearen amaiera iristen zenean. "1939ko abenduaren 31an 50 urte. Euskal Herrian lan egin dut, bertan jaio eta euskaldun naizela. Zoritxarrez, garai honetan Euskal Herria ikasi eta aztertzea separatismotzat jotzen dira. Horregatik nago desterruan...”

Ipar Euskal Herrian Hegoaldean hasitako bide beretik jarraitu zuen: ingurukoa jaso eta aztertzeari. Horretarako, Eusko Jaurlaritzaren laguntza ez ezik, Manuel de Ynchausti mezenasa izan zuen bizitzeko adina ematen ziona. Frantziako gobernuarengandik ere jasotzen zuen egindako lanaren trukeko laguntza.

1953an itzuli zen Atauna 63 urterekin, bere ustez zahartuta, etsipenak jota, lanik ez, hau da, bizibiderik ez, adiskideak urri, auzoko erretoreak ez zuen gogoko, herriko agintariek MUZIN! ZER EGIN? Lazkaoko beneditarrengana jotzen du, bere proiektuaren jarraipena norbaitzuengan uzteko. Etenda zeuden lanek gidari eta antolatzaile bat behar zuten eta eginahalak egin, azkenean, Jesus Elosegi eta abarren bidez, lortu zuen.

Bizi egin behar eta Iparraldeko lanekin jarraitu zuen urte askoan, baita Nafarroako Unibertsitatean ere, gerraurrean utzitako indusketekin uztartuz eta ETNIKER taldeak sortuz. Baina beti ikasten jarraitzen zuen. 80 urte ondo beteta zituela "Mendiurkulluko Pelipena nijek ikastea". Honelakoxeak, horrelakoxeak eta halakoxeak aurki daitezke bere egunerokoen altxorrean.

 

Harrezkero bizi  izandako mundualdi luzean, majo kostata, Euskal Herriko osoko erakunde, agintari eta herritarren esker ona jaso eta ohorea izateko aukera izan zuen; nahiz eta berak berriro ere esan: "Ze eiñ diat, pa, nik?".

Gladys Villalba kazetari hego-amerikarrak hara zer dion: "Barandiaran elkarrizketatu nuenean erabaki nuen euskaldun izatea".

Maripetraliñ, Samartintxiki, Torto, Mateo Txistu eta Kixmi-ren esaundak ere bizirik diraute.

"Baztarrak izketan ai zaizkiak". Azken urteetan sarri aipatzen zuen esaldia eta leku-izen eta pasadizo mordoa lerratzen zuen Ataungo euskararen hikako eran:

- Zeiñ onan?
- Ekatzan jostorratza, neonek sartuko zonat arie ta!
- Ze esan diñ?
- Nun jarri den?
- Arratingoa etoi al den?
- Non itzenan? Ezai urrutia jun, iltzea gertauta re!
- Bialdu eitten tzetuk! 
- Ze bear do, osoa?
- Gaurko naikoa do!
- Osoa, bixitea dauke?

 

Euskal Herriaren Memoria Historikoan geratuko dira euskal kulturaren zuztar irmoen baitan Barandiaran ekarpenak. Eskoletako curriculumetan izango ahal dute txokorik!

 

Barandiaran eta Caro Baroja berbagai, Iruñean

2016an 25 urte beteko dira Jose Migel Barandiaran hil zela. Iruñeko Udalak eta Nafar Ateneoak "Barandiaranen 25. urtehurrenaren atarian: Barandiaran eta Caro Baroja" izeneko hitzaldia antolatu dute urriaren 5erako eta Asier Barandiaran Amarikak emango du. EHUko irakaslea eta Eusko Ikaskuntzako Nafarroako lehendakari ordea da Barandiaran. 

Berbaldian Jose Migel Barandiaranen (1889-1991) eta Julio Caro Barojaren (1914-1995) arteko harreman estuak eta laguntasun handiak emandako uzta aztertuko da." Batez ere, herri literaturan eta hizkuntzaren azterketan eratorri ziren emaitzak deskribatu eta aztertuko dira".

Urriaren 5ean izango da hitzaldia, 19:30ean, Iruñeko Kondestablearen Jauregian (Civivox).

Gaua gauekoentzat, mitologiaz betetako ekimen arrastatsua

Testua: Jexux Aizpurua Barandiaran
Argazkiak: Andoni Aizpurua Gaztelu

1000 ikusle inguru izan ziren Ataunen uztailaren 11ko iluntze-gauean, Jentilbaratza kultur elkarteak antolatutako ibilaldi magikoan. Joxemiel Barandiaranek jasotako ipuinetan oinarritutako pertsonaiak izan ziren protagonista nagusi; hala nola, Mateo Txistu, Torto, Mari, Samartin Txiki, Agerreko Joan…

Tartean, garai bateko errogatibak ere antzeztu ziren. Sara etxean Barandiaran ikus ahal izan zen bere eguneroko lanean eta Peruenezar jaiotetxean, Bigarren Mundu Gerran judutar iheslari bati muga igarotzen lagundu izana gogoratu zen.

Amaieran, Jentilbaratzako jentilak eta Agerre baserrikoek zuten harremana islatzeko, urrezko ohazalaren esaunda antzeztu zuten.

Mitologiaren eta izadiaren arteko indarra gizarteratzeko balio izan zuen, Joxemiel Barandiaranen lan eskergaitza azpimarratuz. Memoria historikoa etengabe elikatzeko beharrezko ekimen bilakatu da urteroko gau-ibilaldi hau. Jarrai beza, luzaro! 

IV. Gau ibilaldi mitologikoa Ataunen

Jentilbaratza Kultur Elkarteak eta Gipuzkoako Parketxeak IV. gau ibilaldi mitologikoa antolatu dute uztailaren 11rako Ataunen. San Gregorio auzotik irtengo dira parte hartzaileak 20:30ean eta hiru ordu inguru irauten duen magiaz beteriko osteratxoa egingo dute, bi txandatan.  

Gaua gauekoentzat izena ipini diote aurtengo ibilaldiari eta "herribide zaharrean zehar ibiliko gara, egunetik gauera, kontu eta ipuin, jentil eta sorgin, mundu harrigarria lagun", eman du aditzera Santi Etxeberria Jentilbaratza elkarteko lehendakariak. Ekimena doakoa da eta nahi duten guztiek har dezakete parte. 

 

'Basque Mythology', Jose Migel Barandiaranen omenezko bideoa

Atauniker Kultur Elkarteak urtetan zehar euskal mitologiaren sustraien bila jardun zuen Jose Migel Barandiaranen omenez honako bideo hau egin du.